الاخبار، ۲۶ سپتامبر ۲۰۲۶
اصل: نصرالله: معجزة الثورة العالمية
Français – Español - Português – Italiano – Deutsch
یادداشت مترجم آلمانی: در ۲۷ سپتامبر ۲۰۲۴، حسن نصرالله در بیروت به دست صهیونیستها ترور شد. این متن ادای دینی است که بُعد تاریخی این شهید را بازمینمایاند. - ف.گ./تلاکسکالا
«هرگز
در صحنه تاریخ چهرهای با استعدادی بزرگتر از این انقلابی سیاهپوست پدیدار نشده
است.»
سی. ال. آر. جیمز درباره توسَن لوورتور، در ژاکوبنهای سیاه
در چنین روزهایی، دویست و سیوپنج سال پیش، شامگاه ۱۴ اوت ۱۷۹۱، دوتی بوکمان،
رهبر آن زمان انقلابیون هائیتی، ا
آخرین دستورهای خود را به رهبران انقلاب داد؛ همانها که شبانه، با مشعلهایی
در دست برای روشن کردن راهشان، نزد او در بوآ کائیمان آمده بودند. مورخان آن شب را
شبی طوفانی توصیف کردهاند. یک هفته بعد، در ۲۲ اوت، انقلاب در دشتهای شمالی پیرامون
شهر کاپ-هائیتین شعلهور شد. در آن روز شورشیان بیش از ۱۲۰۰ کشتزار را به آتش
کشیدند و بیش از هزار مهاجر سفیدپوست را کشتند؛ چنانکه «تمام بخش شمالی شهر به
ویرانه بدل شد.
افق چیزی نبود جز دیواری عظیم از آتش که پیوسته تودههای بزرگ دود سیاه و غلیظ از
آن برمیخاست، تا آنجا که ساکنان سه هفته پیاپی شب را از روز بازنمیشناختند، در
حالی که برگهای سوخته نیشکر همچون دانههای برف فرو میریخت و شهر و بندر را میپوشاند
و آنها را به نابودی کامل تهدید میکرد».
دوازده سال پس از آن شب، و پس از چندین فصل بسیار خونین که در آن نخستین رهبر انقلاب، دوتی بوکمان، در نوامبر ۱۷۹۱ کشته شد و بعدها جانشین برجستهاش، توسَن لوورتور، در ۷ آوریل ۱۸۰۳ در اسارت فرانسه درگذشت، انقلابیون هائیتی بر ایالات متحده، فرانسه، اسپانیا و انگلستان پیروز شدند؛ بر ارتشهای بزرگ، ثروتهای بیکران و جنگافزارهای پیشرفته آنان. ژان-ژاک دسالین، که آخرین مرحله انقلاب را رهبری کرد، در ۱ ژانویه ۱۸۰۴ استقلال هائیتی را اعلام کرد.
صد و بیستوشش سال بعد، یعنی حدود صد و ده سال پیش، درست ساعت ۲۱:۴۵ شامگاه ۶ نوامبر ۱۹۱۷، برابر با ۲۵ اکتبر در تقویم ژولینی، رزمناو آرورا، که آن زمان بر رود نِوا در برابر شهر روسی پتروگراد لنگر انداخته بود، گلوله توپ پرغرشی شلیک کرد. این نشانه آغاز یورش ارتش بلشویکها و هوادارانشان به کاخ زمستانی بود. اندکی بعد، یگانهای ارتش سرخ همچون تندبادی به آن یورش بردند و تاریخ وارد مرحلهای تازه شد؛ مرحلهای که جهان را دگرگون میکرد.
دو روز بعد، در ۱ مه، جهان مبهوت نظاره کرد که تانکهای ارتش خلق وارد کاخ ریاستجمهوری شدند؛ اعلامی رساتر از هر کلام درباره شکست نیرومندترین امپراتوری تاریخ. سه سال و نه ماه پس از آزادی سایگون، در ۱ فوریه ۱۹۷۹، میلیونها ایرانی که از ژانویه ۱۹۷۸ علیه رژیم شاه به پا خاسته بودند، از امام خمینی که پیروزمندانه از تبعید بازگشته بود استقبال کردند. دو ماه بعد، در ۱ آوریل ۱۹۷۹، او جمهوری اسلامی را اعلام کرد.
نکته چشمگیر آن است که همه این رویدادهای تاریخی، همانند بسیاری رویدادهای مشابه در آمریکای لاتین، آفریقا و آسیا، در جایی زاده نشدند که گمان یا انتظار میرفت آغاز شوند و رخ دهند. از نگاه بسیاری، مرکز جهان سرمایهداری همان مکان مفروض، طبیعی و مورد انتظاری بود که باید نیروی تاریخی قادر به دگرگونی و رهایی جهان در آن شکل میگرفت. در کشورهای مرکز سرمایهداری جهانی، کارخانهها، سرمایه و فناوری متمرکزند؛ طبقات اجتماعی مدرن در آنجا شکل گرفتند، و تضاد بنیادین تاریخی میان سرمایه و کار نیز در آنجا آشکارتر و پختهتر از همه جا پدیدار شد. اما تاریخ سدههای گذشته، بهویژه تاریخ سده بیستم و بخشی از سده بیستویکم که تاکنون سپری شده، چیز کاملاً دیگری روایت میکند. وجه مشترک این صحنههای سترگ و حیرتآور، همچون دیگر رخدادهای واقعاً انقلابی که جهان را به خود مشغول کردهاند، این است که نه در اروپا و نه در ایالات متحده، بلکه در پیرامون، در حاشیه، در جنوب جهانی رخ دادند.
آنچه در این روایت شاید تناقضی بزرگ به نظر آید، در حقیقت ساختار منافعی را بیان میکند که بر پایه آن ابتکار رهبری کنش تاریخی، بهطور عینی، به جایی منتقل میشود که تضادهای نظام جهانی با بیشترین شدت در آن متمرکز است؛ یعنی جنوب جهانی. مکانهای انقیاد، به مکانهای مبارزه و مقاومت بدل شدهاند. درست از همین رو بود که انور عبدالمالک با تصور تبدیل پرولتاریای غربی به حامل دگرگونی انقلابی جهانی مخالفت کرد و امکان شکستن هژمونی سرمایهداری را به شکلگیری جبههای متقابل پیوند زد که رهایی ملی و انقلابهای اجتماعی را با هم متحد کند. فرانتس فانون نیز همین تز را در دوزخیان روی زمین پیش نهاد، همچنان که آمیلکار کابرال در رهایی ملی و فرهنگ.
سخنرانی ماه مه: مانیفست جنوب جهانی
برای ناظر یا خواننده سخنرانی ممکن بود چنین به نظر برسد که شهید سیدِ پیروز، برهان تاریخی قاطعی علیه گزینههای مذاکرهای رهبری فلسطین و برخی رژیمهای عربی ارائه میکند؛ گزینههایی که در آستانه آزادی، خود را بر پایه و برای هدفی بنا شده نشان داده بودند: تصفیه مسئله فلسطین و مسائل عربی، در هماهنگی با ترتیبات گستردهتر منطقهای و بینالمللی. اما دامنه سخنرانی کسی که مقاومت را در سختترین شرایط به پیروزی ماه مه رسانده بود، بسیار فراتر از این بود. سید همچنین همه ملتها و همه انقلابیون جنوب جهانی را خطاب قرار داد و برای آنان نیز برهان خود را اقامه کرد. زیرا توافقهای اسلو و مسیر مذاکرهای که رهبری فلسطین و برخی دولتهای عربی برگزیدند، نه فقط از یک زمینه محلی فلسطینی، و نه حتی صرفاً از وضعیت عربی و منطقهای، بلکه همچنین، و شاید بیش از آن، از ساختار بینالمللی برخاسته از پایان جنگ سرد و از برهم خوردن توازن نیروهای جهانی به سود ایالات متحده و اردوگاه غربی ناشی میشد.
برای دریافت ویژگی تجربهای که مقاومت اسلامی در لبنان در آن زمان زیر رهبری نصرالله نمایندگی میکرد، باید آن را در لحظه تاریخی پیش از توافقهای اسلو جای داد. جهان در آستانه تسلیم و انقیادی مطلق، در سطح عربی و جهانی، ایستاده بود؛ اگر مقاومت اسلامی در لبنان نمیبود، یگانه استثنا در منطقه عربی. در پایان دهه ۱۹۸۰ و آغاز دهه ۱۹۹۰، جهان دگرگونیهای بزرگی را از سر گذراند که به بازآرایی راهبردی ساختار بینالمللی انجامید، با پایان نظام دوقطبی. در ژوئن ۱۹۸۹، لهستان نخستین کشور اروپای شرقی و پیمان ورشو بود که بهطور کامل به اردوگاه سرمایهداریِ مقابل پیوست؛ سه ماه بعد مجارستان نیز از پی آن رفت.
پیش از آنکه دیگر دومینوهای پیمان ورشو فرو ریزند و این پیمان در ژوئیه ۱۹۹۱ رسماً منحل شود، برلین و دیوارش فرو افتاده بودند؛ رویدادی نمادین برای پایان اردوگاه سوسیالیستی. در ۲۶ دسامبر ۱۹۹۱، شورای عالی شوروی آخرین نشست خود را برگزار کرد و انحلال رسمی و نهایی اتحاد شوروی را اعلام نمود؛ اتحادی که به پانزده دولت فروپاشید و یک دوران کامل تاریخی را پایان داد. نتیجه آن برای سراسر سیاره، گذار نظام بینالملل از توازنی نسبی بود که دوقطبی بودن تحمیل کرده بود، به هژمونی مطلق ایالات متحده. در سطح عربی و منطقهای، دگرگونیها کمتر ژرف نبودند: آنها بازتاب واقعیت بینالمللی بودند. صبح ۱۷ ژانویه ۱۹۹۱، درست از خاکهای عربی خلیج و با مشارکت ارتشهای عربی، جنگ آمریکایی علیه عراق آغاز شد؛ جنگی که به حذف یکی از مهمترین قدرتهای عربی و منطقهای و به بازچینی توازنهای منطقهای انجامید.
در ایالات متحده، حامی موجودیت صهیونیستی، هیچ چیز بهتر از روایت پایان تاریخ، آنگونه که تز فرانسیس فوکویاما پس از فروپاشی اتحاد شوروی صورتبندی کرد، سرمستی پیروزی را بیان نمیکرد. تاریخ، هرچه یاوهگوییهای فوکویاما بگوید، پایان نمییابد و نمیتواند در هیچ نقطهای متوقف شود؛ با این حال فرمول او حالوهوای فکری و سیاسی مسلط آن زمان را بازتاب میداد: اینکه الگوی غربی بهطور نهایی، قاطع و مطلق پیروز شده و بدیلهای بزرگ ایدئولوژیک و سیاسی از ارائه یک الگوی جهانی رقیب ناتواناند. ایدئولوژی پایان تاریخ بخشی از لحظهای گستردهتر بود که هژمونی مطلق سیاسی، اقتصادی و معرفتی غرب را تقدیس میکرد. این ایدئولوژی جزئی از تلاشی بود برای تهیسازی کامل سیاسی، بلکه تاریخی، دانش، و نیز برای به سکوت کشاندن ملتهای جهان، بهویژه ملتهای ستمدیده جنوب جهانی. در آغاز دهه ۱۹۹۰، نظام بینالملل چنین مینمود که به سوی تقدیس یک الگوی یگانه سیاسی، اقتصادی و فرهنگی جهانی، به رهبری ایالات متحده و متحدانش، پیش میرود.
چشمانداز سیاست جهانی تصویر تسلیم و انقیاد کامل در برابر هژمونی آمریکا را عرضه میکرد، چنانکه صرف اندیشیدن به مقاومت در برابر این ترتیبات و رد آنها دیوانگی و خودکشی شمرده میشد و تنها یک معجزه میتوانست چنین مقاومتی را به پیروزی برساند. بهجز کوبا، چین و کره شمالی، از ائتلاف علیه هژمونی سرمایهداری تنها ویتنام و لائوس باقی مانده بودند که آنها نیز بهتدریج برنامههای اصلاحات نولیبرالی را میپذیرفتند. هیچکس اراده ادامه مقاومت در برابر هژمونی را آشکارا اعلام نمیکرد، مگر فیدل کاسترو، رهبر کوبا، که تسلیم در برابر سرمایهداری را چشمپوشی از استقلال کوبا و اهداف انقلابش میدانست، و شهید سید حسن نصرالله، که تازه در ۱۶ فوریه ۱۹۹۲ دبیرکلی و رهبری مقاومت را بر عهده گرفته بود و اعلام کرد: «این راه را ادامه خواهیم داد».
برای فهم ژرفتر دامنه این فرمول شهید سید، «این راه را ادامه خواهیم داد»، فرمولی که عقیده مقاومتی بود که در مه ۲۰۰۰ پیروز شد، در ژوئیه ۲۰۰۶، در جبهه پشتیبانی و سپس در موضع علی الطاهر استوار ماند و تا امروز نیز پایدار است، باید آن را نیز در زمینه تاریخیاش قرار داد. شهید سید دبیرکلی حزبالله و رهبری مقاومت را در لحظهای از اوجگیری انقلابی عربی و جهانی بر عهده نگرفت؛ برخلاف رهبران جنبشهای رهاییبخش جنوب جهانی که از نیمه سده بیستم پیش از او آمده بودند. شرایط بینالمللی آن دوره، بهویژه ساختار دوقطبی، برای جنبشهای رهایی ملی و مقاومت و رهبرانشان میدانهای مانور عظیمی فراهم کرده بود، همراه با محیطی بینالمللی که در یک ابرقدرت در رأس یک پیمان نظامی جهانی، یعنی پیمان ورشو، و یک پیمان اقتصادی جهانی، یعنی کومکون، تجسم مییافت. اما شهید سید نه تنها باید با دشوارترین شرایط محلی، منطقهای و بینالمللی رویارو میشد؛ بلکه باید مقاومت را رهبری میکرد و دستاوردهایی بیسابقه میآفرید در زمانی که بازگشت و افول عمومی انقلابی و تسلیم عمومی، در مقیاس جهانی، عربی و حتی فلسطینی، حاکم بود؛ در حالی که پشتیبانی سیاسی بینالمللیای که جنبشهای رهاییبخش پیشین از آن بهرهمند بودند رو به زوال میرفت و نظام بینالمللی تکقطبی به رهبری ایالات متحده تثبیت میشد.
از این رو نمیتوان پیروزی ماه مه ۲۰۰۰ را صرفاً دستاوردی نظامی، بزرگ و حیرتآور دانست، هرچند چنین بود؛ و نه فقط پیروزیای بیسابقه برای لبنان و عربها، هرچند آن نیز بود. فهم آن در زمینه تاریخی محلی، منطقهای و جهانیاش یعنی دیدن اینکه این پیروزی چالشی عملی و مؤثر، و یگانه چالش زمان خود، در برابر فرضیه و خط سیر تاریخیای بود که از آغاز دهه ۱۹۹۰ در جهان مستقر و ریشهدار شده بود: این تصور که دوران جنبشهای رهاییبخش و مقاومت برای همیشه پایان یافته و تنها راه ممکن در مرحله تازه، راه سازشهای سیاسی زیر چتر نظم بینالمللی جدید، مطابق اقتضاها و منافع آن، یا رویارویی با خشونت تمام نظام بینالمللی است.
بنابراین سخنرانی نصرالله در بنت جبیل فقط جشن آزادی جنوب لبنان نبود، هرچند تا اندازهای چنین بود؛ آن هم از زبان نخستین رهبر لبنانی، عرب و مسلمانی که سرزمینی اشغالشده را آزاد کرده بود. این سخنرانی صرفاً دعوتی به فلسطینیان، عربها و مسلمانان برای انتخاب گزینه مقاومت هم نبود، هرچند تا اندازهای چنین بود؛ آن هم از زبان رهبر عرب استثناییای که بهتر از هر کس مرکزیت فلسطین را برای مسئله عربی و اسلامی و برای انقلاب جهانی دریافته بود. این سخنرانی، در ساختار و زمینه گستردهتر خود، همچنین حامل برداشتی انسانی و جهانشمول از معنای مقاومت در عصر تکقطبی بود.
در همان لحظه دقیق، در بنت جبیل، شهید سید از یک رهبر بیسابقه لبنانی یا یک رهبر استثنایی عرب و مسلمان فراتر رفت: او به رهبری انترناسیونالیست بدل شد، و سخنرانی ماه مه او بهمثابه مانیفست مقاومت جنوب جهانی و انقلاب جهانی بود. سخنرانی و عمل او، از زمان تصدی دبیرکلی حزبالله در فوریه ۱۹۹۲، کمتر از دو ماه پس از تکمیل برچیدن نظام بینالمللی پیشین و استحکام نظام تکقطبی، و سپس با پیروزی الگوی مقاومت اسلامی در لبنان تنها هشت سال بعد، بحث درباره جایگاه ملتهای جنوب جهانی در نظام بینالملل برآمده از جنگ سرد و درباره امکانهای کنش و مقاومت را بهگونهای گسترده از نو گشود.
آیا ملتهای جنوب جهانی چارهای جز سازگار شدن با نظم جهانی موجود و پذیرفتن شروط آن، که به پذیرش بردگی پهلو میزند، ندارند؟ یا میتوانند با مقاومت و فداکاری راههایی بدیل و متضاد بنیان نهند؟ تنها بخشی از پاسخ را میتوان در تحول منطقهای خلافجهتی حدس زد که پیروزی ماه مه آغاز کرد؛ پیروزیای که فضایی منطقهای و تکیهگاهی برای مقاومت فلسطین پدید آورد. این نخستین پژواک مانیفست جنوب جهانی و معجزه نصرالله در فلسطین بود: چهار ماه بعد با انتفاضه الاقصی آغاز شد و تا طوفان الاقصی گسترش یافت.
جنگ ژوئیه: در برابر نظام
سپس ژوئیه ۲۰۰۶ فرا رسید، با رویاروییای که بسیار بیش از آنچه جنگهایی از
این دست معمولاً آشکار میکنند، پرده برداشت. این جنگ نه فقط آنچه را میدانستیم تأیید
کرد، یعنی اینکه حزبالله تنها در برابر موجودیت صهیونیستی نایستاده است؛ بلکه
همچنین آشکار ساخت که پاسخ و مدیریت جنگ زیر نظارت تمام ساختار نظم جهانی جدید قرار دارد.
روشن شد که حزبالله در آن زمان مهمترین نمونه آن چیزی بود که ایمانوئل والرشتاین
«جنبشهای ضدسیستمی» مینامید. از روز نخست، این جنگ تنها جنگ با موجودیت صهیونیستی نبود.
در هفته دوم درگیری، در ۲۱ ژوئیه ۲۰۰۶، کاندولیزا رایس از پشت تریبون وزارت خارجه
آمریکا، پس از تأکید دوباره بر مخالفت خود با آتشبس، اعلام کرد: «آنچه اینجا میبینیم،
و آنچه بهنوعی شدت میگیرد، درد زایمان خاورمیانهای جدید است. هر کاری میکنیم،
باید مطمئن باشیم که به پیش میرویم و برای خاورمیانهای جدید کار میکنیم، نه برای بازگشت به
گذشته».
چند روز پیش از آن، در ۱۷ ژوئیه ۲۰۰۶، بیانیه پایانی نشست سیودوم گروه هشت منتشر شده بود؛ گروهی که آن زمان بزرگترین قدرتهای اقتصادی جهان را گرد میآورد: ایالات متحده، بریتانیا، کانادا، آلمان، فرانسه، روسیه، ژاپن و ایتالیا، همراه با «گروه هشت پلاس» شامل برزیل، چین، هند، مکزیک و آفریقای جنوبی. این بیانیه نه تنها آشکارا مطالبات «اسرائیلی» را از آن خود کرد؛ بلکه آرایشهای ائتلافی بینالمللی را همانگونه که بودند برملا ساخت و استحکام ساختار قطب واحدی را نشان داد که علیه حزبالله اعلان جنگ کرده بود.
در سوی دیگر جبهه، شهید سید به رهبری نبردی در چند جبهه و علیه چندین دشمن بسنده نکرد. او در سیزده سخنرانی خود و سپس در سخنرانی پیروزی، کاملترین پروژه تبیین ایدئولوژیک، نظری، فلسفی، مبارزاتی، سیاسی و تاریخی مقاومت و رهایی ملی را در تاریخ معاصر عربی پیش روی ما و جهان گذاشت. هر کس این سخنرانیها را دنبال کرد و در پرتو تضاد اصلی تاریخ فهمید، میدید که درسی استادانه در ریشهدار کردن مقاومت را از نزدیک میبیند؛ درسی برخاسته از استادی انقلابی بیسابقه. در همان لحظه دقیق، شهید سید از یک رهبر رهاییبخش انترناسیونالیست در میان دیگران فراتر رفت: با توجه به مرحلهای که در آن پدیدار شده بود، به مهمترین رهبر انترناسیونالیست در تاریخ جنبشهای رهایی ملی و مقاومت بدل شد و با تجربه استثنایی خود معجزه انقلاب جهانی را مجسم کرد. مقایسهای کوتاه برای روشن شدن این اندیشه کافی است.
مائو تسهتونگ، برای نمونه، یکی از کاملترین الگوهای خلاقیت انقلابی در جهان استعمارزده بود و همچنان هست. فرانتس فانون، تنها برای مثال، نظریهای درباره انقلاب و رهایی پرداخت که پیش از هر چیز متوجه توضیح استعمار، پیامدهای آن و اثرات روانی و اجتماعیاش بر سوژه استعمارشده بود؛ او مبارزه مسلحانه را نه فقط با رهایی ملی، بلکه با بازسازی انسان و سوژگی استعمارشده پیوند زد. نبوغ مائو تسهتونگ اما در توسعه یک راهبرد کامل انقلابی بود، یا آنچه میتوان نظریهای جامع درباره جنگ انقلابی دانست، نظریهای که بنیانهای ساخت قدرت انقلابی را نیز دربر میگرفت. خشونت انقلابی در آنجا تنها ابزاری برای اجرای سیاست نیست، بلکه ابزاری برای تولید خود سیاست است. این نظریه الگویی دقیق برای رهبری و سازماندهی انقلاب تا مراحل آن دربر دارد، الگویی که در آن بُعد نظامی، یعنی ارتش انقلابی مسلح، بهنوعی مدرسه سیاسی و تربیتی نیز بدل میشود.
پس نبوغ مائو تنها در بهکارگیری خشونت انقلابی در بُعد نظامی آن نبود، بلکه در بازسازی معنای جنگ انقلابی در زمینه استعماری و در تبدیل مبارزه مسلحانه از ابزاری صرفاً نظامی به راهبردی یکپارچه سیاسی، اجتماعی و فرهنگی بود. سهم بزرگ دیگر او توانایی استثناییاش در عبور گسترده از مقولات فکری اروپایی و بازآفرینی آنها در شرایط تاریخی دیگری، یعنی شرایط چینی، بود. نزد مائو، مقاومت مسلحانه صرفاً تاکتیکی نظامی نبود: او توانست از آن نظریهای کامل سیاسی بسازد که بر جنگ خلق، جنگ طولانی و نقش دهقانان بهعنوان مهمترین کنشگر انقلابی استوار بود. بدینسان مائو دیدگاه مارکسیستی را از نو صورتبندی کرد تا آن را با واقعیت جامعهای نیمهاستعماری سازگار کند، یا مارکسیسم انقلابی را «بومی» کرد، و الگویی بیسابقه در جامعیت خود عرضه داشت که رهایی ملی و دگرگونی اجتماعی را به هم پیوند میزد. اصالت او دقیقاً در همین بود، بهویژه در تواناییاش برای تبدیل نظریهای انقلابی با خاستگاه اروپایی به ابزار تحلیل و عمل انقلاب در زمینهای غیراروپایی.
به همینسان، دغدغه شهید سید آن بود که مقاومت را در میدان به نظامی فکری یکپارچه بدل کند؛ در این صورت جامع، شاید در تاریخ همه جنبشهای رهاییبخش تنها نزد مائو، هو شی مین و آمیلکار کابرال بتوان همانند آن را یافت، در حالی که بیشتر دیگران بر جنبههایی خاص متمرکز شدند. برای شهید سید نصرالله، مقاومت مسلحانه بسیار فراتر از کنش نظامی بود: بخشی از پروژهای سیاسی و اجتماعی بود که بر بسیج جامعه، محیط پذیرنده آن و حتی تولید مشروعیت استوار بود. همانگونه که در الگوهای مائو و بهویژه کابرال، مقاومت مسلحانه را نمیتوان از سیاست جدا کرد و قدرت آن بیش از هر چیز از رابطهاش با تودهها برمیخیزد، نگاه نصرالله نیز تنها بر تواناییهای نظامی، هرچند مهم، تکیه نداشت، بلکه به همان اندازه بر ابعاد مردمی، فرهنگی و اخلاقی آن استوار بود. بدینسان شهید سید از آغاز، و بهویژه از سخنرانی بنت جبیل به بعد، در رشتهای طولانی از سخنرانیها و درسها و نیز در عمل میدانی حزبالله، برداشتی راهبردی از مقاومت پروراند که بر ادغام قدرت نظامی، سازماندهی سیاسی، ساخت اجتماعی و رسانهها استوار بود؛ یعنی آنچه میتوان نظریه عمل یا دکترین سیاسی-نظامی مقاومت نامید.
شاید از این راه بتوان دریافت که چگونه رهبری مقاومت اسلامی در لبنان به دست شهید سید نصرالله نقطه عطفی بود، نه فقط در آگاهی سیاسی محلی، بلکه در آگاهی سیاسی عربی و جهانی. دستاوردهای او به میدان نظامی محدود نشد، چه آزادی جنوب لبنان در مه ۲۰۰۰ و چه شکست تجاوز اسرائیل در ژوئیه ۲۰۰۶؛ بلکه تا درهم شکستن نظام اخلاقی و روانیای پیش رفت که هژمونی اسرائیلی و غربی تحمیل کرده بود، و این خود کاربردی بیسابقه از فلسفه انقلابی فرانتس فانون با چنین استادی بود. اما آنچه شخصیت، نقش و کنش شهید سید نصرالله را ممتاز میکرد، پیوند دادن تبیین نظری ایدهها و کنش میدانی از یک سو، و توانایی بزرگ در صورتبندی یک گفتمان فکری تودهای از سوی دیگر بود؛ همه اینها نیز اساساً از اندیشه و میراث اسلامی و از مجموعه ارزشهای انسانی جهانشمول تغذیه میشد.
سید بدینسان خوانشی انقلابی و استثنایی از اسلام بهمثابه نیرویی بزرگ برای رهایی ارائه کرد؛ نیرویی قادر به بسیج ملتها و ساخت نهادهای اجتماعی و فرهنگی یکپارچه. پروژه مقاومتی که او رهبری کرد، به روشنفکران و کنشگران جهان عرب، جهان اسلام و حتی جنوب جهانی پاسخهایی ملموس داد درباره اینکه چگونه میتوان جوامع مقاومت را در برابر الگوهای وابستگی و رامسازی فرهنگی ساخت. یکی از پیامدهای پروژهای که شهید سید بنیان نهاد و رهبری کرد این بود که پایههای گسست ساختاری از بنبست تاریخی اندیشه وابسته عربی و سیاست وابسته عربی را نهاد. الگوی مقاومت اسلامی نه فقط نادرستی تز ناگزیری برتری امپریالیستی و صهیونیستی را اثبات کرد؛ بلکه ناتوانی ساختارهای سنتی سیاسی و نخبگانی عربی را نیز آشکار ساخت و به حجت قاطع علیه همه سنتهای سیاسی و فکری معاصر عرب بدل شد.
جمعبندی: روی آوردن به شرق
نزدیک به سی سال پس از بر عهده گرفتن رهبری مقاومت و بیست سال پس از سخنرانی
بنت جبیل، در اوج جهشی راهبردی در سطح جهان و در هنگام تثبیت سیطره تکقطبی، شهید
سید در سخنرانی ۱۶ ژوئن ۲۰۲۰ فهمی عمیق از ماهیت و مسیر زایشی جهانی بیان کرد که
آن زمان در جریان بود؛ زایشی که این بار گذار راهبردی معکوسی را نوید میداد، به
سوی شکلگیری جهانی چندقطبی. او در آن روز، در میان چیزهای دیگر، ایده یا پروژه
«روی آوردن به شرق» را مطرح کرد؛ چیزی که برخی بهدرستی آن را پیشنهادی برای
محافظت از جبهه داخلی لبنان و محیط مقاومت در برابر فروپاشی اقتصادی و مالی
پیوندخورده با سیاستهای غربی فهمیدند. آن زمان روشن بود که الگوی اقتصادی لبنان،
که از نظر ساختاری به نظام مالی غرب وابسته بود، به بنبست رسیده است.
اما ایده مرکزی از چیزی بسیار ژرفتر حکایت میکند و همه اینها را با پروژه مقاومت و با آگاهی رهبر آن از وضعیت جهان پیوند میزند. روی آوردن به شرق نتیجهگیری مهمی درباره مفهوم جامع مقاومت پیش میگذارد. مبارزه با پروژه صهیونیستی و، در پس آن، امپریالیسم غربی، تنها در میدانهای نبرد نظامی و در کنش سیاسی، مردمی و فرهنگی جریان ندارد؛ این مبارزه در جبهههای اقتصاد، غذا، مسکن و مراقبت درمانی نیز جریان دارد. این ایده همچنین نتیجهگیری بنیادینی را تأیید میکند که انتخاب جنوب جهانی بر آن استوار بود: لبنان، همچون هر کشور دیگری در پیرامون نظام جهانی سرمایهداری و همچون سراسر منطقه، از ساختار نظام جهانی جدا نیست، و بحرانهای محلی آن با بحرانها و دگرگونیهای نظام بینالمللی پیوند خورده و درهم تنیدهاند.
[1]نویسنده عبارتی را به کار میگیرد که به امام حسین، نوه پیامبر، در آخرین شب و سپس آخرین نبرد او در کربلا در اکتبر ۶۸۰ (۱۰ محرم، روز عاشورا) نسبت داده میشود. گفتهاند او در برابر دشمنانش و مرگی که پیش رو داشت گفت: hawwana mā nazala bī annahu bi-ʿayni Llāh، «آنچه بر من فرود آمده از آن رو بر من آسان میشود که زیر نگاه خدا رخ داده است». این جمله در فرهنگ شیعی و در خطابه حزبالله بسیار حاضر است، جایی که کربلا به مرجع مرکزی ایثار و مقاومت در برابر ستم بدل میشود. نویسنده اینجا از آن فرمولی تسلیبخش برای مرگ نصرالله میسازد و با گذار از «من» («آنچه بر من فرود آمده») به «ما» («آنچه بر ما فرود آمده») آن
را به کار میگیرد.
