Utangulizi mfupi kwa msomaji
Maandishi haya ya Mostafa Ghahremani yanachambua kwa kina namna ambavyo jamii ya Irani imekuwa ikihusiana na Magharibi kwa mtazamo usio wa kujiuliza maswali, bali wa kuvutiwa kupita kiasi. Hata hivyo, hoja kuu ya mwandishi haimhusu Irani pekee. Kwa kiasi kikubwa, uchambuzi huu unaweza kutumika pia kuelewa hali zinazofanana katika jamii nyingi za Afrika, ambako urithi wa ukoloni na nguvu za kisasa za kimataifa zimezalisha uhusiano usio na usawa wa kiakili, kitamaduni na kisiasa na Magharibi.
Kwa sababu hiyo, tunawasilisha maandishi haya katika kiswahili, kwa lengo la kuyafanya yapatikane kwa wasomaji wa Afrika Mashariki na kwingineko, na kuchochea tafakuri huru na ya kina kuhusu uhusiano wetu na mifumo ya mawazo, maendeleo na mamlaka yanayotoka nje ya jamii zetu.-Tlaxcala
Dkt. Mostafa Ghahremani alifika Ujerumani baada ya Mapinduzi ya Irani ya mwaka 1979, ambako alisoma Tiba ya Binadamu na Udaktari wa Meno mjini Frankfurt. Kwa sasa anafanya kazi kama daktari bingwa wa Upasuaji wa Kurekebisha Mwonekano na wa Urembo katika kliniki ya kibinafsi. Akiwa mwanaharakati wa kijamii, amekuwa akifuatilia kwa karibu maendeleo ya kisiasa nchini Iran kwa miaka mingi. Yeye ni mwandishi wa kitabu kimoja kuhusu Sadegh Ghotbzadeh, mhusika muhimu lakini asiyetajwa sana katika Mapinduzi ya Irani, ambaye aliwahi kuwa Waziri wa Mambo ya Nje kabla ya kuhukumiwa kifo na kunyongwa mwaka 1982.
***
Njia
ambayo sisi Wairani tunakutana na utamaduni na ustaarabu wa Magharibi
inaonyesha kwa uwazi hali zisizo za kawaida, zinazofanana na ugonjwa wa
kijamii. Mkutano huu haujajengwa juu ya uelewa wa kihistoria na wa kiukosoaji,
bali juu ya aina ya mvuto, upendeleo usio na maswali, na kukubali papo hapo
bila uchujaji. Kwa sababu hii, tofauti na mwandishi na mkosoaji wa utamaduni
Jalal Al‑e Ahmad, ambaye mwanzoni mwa miaka ya 1960 aliita hali hii gharbzadegi
(غربزدگی – “ulevi wa Magharibi”), napendelea kutumia neno Euromania
(gharbshiftegi – غربشیفتگی). Neno hili limetoholewa kutoka
katika taaluma ya saikolojia ya tiba na linamaanisha kuvutiwa kupita kiasi,
kunakoambatana na kudhoofika kwa uwezo wa kuhukumu.
Kwa
mtazamo wangu, Euromania katika jamii ya Irani linaweza kufafanuliwa kwa sifa
tatu kuu:
·
kuvutiwa
kupita kiasi,
·
kupendezwa bila kuuliza maswali,
·
na hali ya kulazimishwa inayofanya iwe vigumu
kuchukua umbali wa kufikiri kwa kina.
Zaidi
ya karne mbili zimepita tangu mikutano yetu ya kwanza na Magharibi, lakini
mikutano hiyo haijawahi kuzaa uelewa wa kina wa mantiki ya ndani, mifumo ya
nguvu, na misingi ya kifalsafa na kinadharia ya ustaarabu wa Magharibi.
Magharibi hayakuonekana kama jumla ya kihistoria iliyo na pande nyingi na
migongano ya ndani, bali hasa kama mkusanyiko wa mafanikio yaliyokamilika,
taasisi na mifumo inayoweza kuigwa au kutumiwa. Ndani ya mtazamo huu, uhusiano
wa ndani kati ya maarifa, nguvu, taasisi na mhusika katika usasa wa Magharibi
ulibaki bila kutambuliwa. Matokeo yake, ufahamu wetu wa Magharibi uliishia
zaidi katika maumbo yake ya nje na mifumo yake ya kiutendaji, huku ukibaki
kipofu kwa uchambuzi wa kihistoria wa uzalishaji wa “ukweli”, “uelewa” na
“kanuni” ndani ya ustaarabu huo. Magharibi yaliendelea kuonekana katika fikra
zetu kama mfano wa upande wowote na wa ulimwengu wote, badala ya kuwa mradi
mahususi wa kihistoria uliokua kwa kushikamana kwa karibu na mahusiano ya
utawala, michakato ya nidhamu na uzalishaji upya wa nguvu.
Hata
wanafikra wakuu wa kisasa wa Irani, wa kidini na wa kilimwengu, hawakuokolewa
na mipaka hii ya kinadharia. Kukaa kwao kwa muda mfupi Magharibi, mara nyingi
bila ufikiaji wa kina wa mila zake za kifalsafa, kihistoria na za kiukosoaji,
hakukuwezesha uelewa wa kimuundo na wa msingi wa usasa wa Magharibi. Kwa hivyo,
sehemu kubwa ya mwingiliano wao na Magharibi ilijengwa zaidi juu ya mitazamo
teule na iliyoboreshwa kupita kiasi, badala ya ukosoaji wa ndani wa mila ya
kisasa.
Kwa
bahati mbaya, kutokana na nafasi ya kipekee ya wanafikra hawa katika uwanja wa
kielimu na kiutamaduni wa Irani, mitazamo hiyo ilichangia moja kwa moja katika
kuenea kwa Euromania miongoni mwa tabaka la kati la mijini. Tabaka hili
lilianza taratibu kuiona Magharibi si kama kitu cha kufanyiwa uchambuzi wa
kiukosoaji, bali kama kipimo cha mwisho cha uelewa, maendeleo na hata maadili.
Matokeo ya mwelekeo huu yalikuwa kuendelea kwa hali ambayo jamii ya Irani,
katika nyanja za kisiasa, kiuchumi na kitamaduni, iliendelea kuwa chini ya aina
za utawala laini na mgumu wa Magharibi.
Utawala
huu wenye athari za uharibifu ulijidhihirisha, kwa upande mmoja, katika
kutiishwa kwa miundo ya dola na kurahisisha unyonyaji wa rasilimali za asili na
za kiuchumi za nchi; na kwa upande mwingine, kupitia kuajiriwa na kuunganishwa
kwa wasomi na wataalamu wa Irani katika taasisi za Magharibi — katika muktadha
wa uhamiaji na uvuaji wa akili — ulizalisha upya ukosefu wa usawa wa kinadharia
na maarifa.
Aidha,
kuhalalishwa kwa mitindo ya maisha na mifumo ya fikra ya Magharibi kama njia
pekee ya busara na halali ya kuishi kulisababisha kujitenga kwa tabaka la
wasomi na jamii zao wenyewe za kihistoria na kijamii, na kuimarisha hali ya
kujitenga kimuundo.
Matokeo
ya mchakato huu yalikuwa kushindwa kwa wasomi kutoa majibu yenye ufanisi kwa
matatizo halisi ya jamii, pamoja na kushindwa mara kwa mara kwa miradi ya
mageuzi, maendeleo na ukombozi; kwa kuwa miradi hiyo ilibuniwa kwa misingi ya
mantiki na maadili yasiyotokana na muktadha wa kihistoria na kitamaduni wa
jamii ya Irani.
Kwa
mtazamo wa mwandishi — ambaye ameishi, kusoma na kufanya kazi katika ngazi za
juu kabisa za kitaaluma ndani ya mojawapo ya jamii kuu za Magharibi kwa zaidi
ya miongo minne — njia ya kuikomboa Irani kutoka katika hali yake ya utegemezi
wa jumla na utawala wa kigeni haipatikani katika kukataa Magharibi kwa urahisi
wala katika kuikubali bila ukosoaji, bali katika kuishinda Euromania kwa njia
ya ufahamu na uchambuzi wa kina.
Katika muktadha huu, kuanzishwa na kuendelezwa kwa masomo ya Magharibi (Occidentalism) kama taaluma ya maarifa ya kihistoria na ya kiukosoaji — katika mvutano na wakati huohuo mazungumzo na Orientalism — ni hitaji lisiloepukika. Utafiti wa aina hii kuhusu Magharibi unaweza kufichua misingi yake ya kifalsafa na kinadharia pamoja na mifumo yake ya ndani, mahusiano yake na nguvu, maadili, uelewa na mila, na hivyo kuzuia kupunguzwa kwa Magharibi kuwa mfano wa ulimwengu wote usio na mbadala. Ikiwa yataundwa ipasavyo, maarifa haya yanaweza kuchangia kurejesha kujiamini kwa kinadharia, kuimarisha uhakika wa pamoja wa kijamii, na kujenga mantiki ya kiukosoaji iliyo na mizizi ya kienyeji.
Kupanda kwa Irani katika njia ya uhuru, kujitegemea, kujiamulia kimkakati na maendeleo endelevu hakutawezekana bila kuushinda ugonjwa huu wa pamoja wa Euromania.
Kupanda
kwa Irani katika njia ya uhuru, kujitegemea, kujiamulia kimkakati na maendeleo
endelevu hakutawezekana bila kuushinda ugonjwa huu wa pamoja wa Euromania.
