Zij hebben de hamers, wij zijn de spijkers: het Europees „defensiebeleid” negeert de menselijke veiligheid

Ben Cramer, 5/1/2026
Vertaald door Tlaxcala

Door zich te verdiepen in de sociologie van Defensie aan de École des Hautes Études en Sciences Sociales maakt Ben Cramer kennis met de polemologie, om zich vervolgens aan te sluiten bij de Department of Peace Studies in Bradford voordat hij zijn eerste ervaring opdoet binnen Greenpeace in ontwapeningscampagnes. Als onderzoeker bij CIRPES werkt hij aan het Zwitserse militiesysteem – in opdracht van de Fondation pour les Études de Défense Nationale. Journalist, voormalig producent van het programma ‘Fréquence Terre’ op RFI, co-moderert hij vanaf 2008 het eerste debat in het Europees Parlement over « Collectieve Veiligheid en Milieu »; na actief te zijn geweest in een denktank over nucleaire proliferatie binnen het Centre d‘Études et de Recherches de l‘Enseignement Militaire, het CEREM. Als geassocieerd onderzoeker bij GRIP in Brussel (over de ecologische voetafdruk van militaire activiteiten en klimaatverstoring) streeft hij ernaar het concept « ecologische veiligheid » te populariseren en de bruggen tussen veiligheid, milieu en ontwapening te benadrukken. Website : https://athena21.org

 

We moeten de logica van de hamer en de spijker deconstrueren. Deze vaststelling zou roepingen moeten wekken, maar ondertussen, terwijl het strategisch denken stagneert, heeft het veiligheidsbegrip zich niet bevrijd van het militaire keurslijf. En zolang prioriteit wordt gegeven aan wapens, hun gebruik, hun verfijning, zal elke vernietiging – inclusief de 'uitgestelde kindermoord' die de vader van de polemologie Gaston Bouthoul noemde – uitmonden in de toe-eigening en verkrachting van planetaire hulpbronnen. Aan deze vernietigingstactieken zullen, in het kader van hybride oorlogen, operaties worden toegevoegd die burgers moeten ontmoedigen om hun rol te spelen bij het definiëren van wat de samenleving verondersteld wordt te verdedigen en hoe.

Ter verklaring lijkt het verstandig te bevatten hoezeer de elites die ons besturen gevangen zitten in de technologie waarmee zij zich hebben uitgerust. Die bepaalt hun opties of, meer precies, beperkt hun manoeuvreerruimte, zoals geïllustreerd door de bestelling van een opvolger voor het vliegdekschip Charles-de-Gaulle dat 42.000 ton ... diplomatiek gebaar vertegenwoordigt. De aankondiging van dit megaproject (en niet eens Europees!) bevestigt de ontkenning waarin zij wegzinken die weigeren te beseffen dat de langetermijnmodernisering van de aanvalsmacht een van de meest emblemische elementen is om van de soevereine staat een agent van ultieme onveiligheid te maken.

Maar zoals de Amerikaanse psycholoog Abraham Maslow schreef: « Als het enige gereedschap dat je hebt een hamer is, is het verleidelijk alles te behandelen alsof het een spijker is. » (The Psychology of Science, 1966, een zin vaak ten onrechte toegeschreven aan Mark Twain). Omdat zij die ons besturen dus alleen hamers bij de hand hebben, moet elke situatie (gesymboliseerd door een spijker) worden behandeld met de "harde lijn"; elke verstoorder is noodzakelijkerwijs een vijand die vernietigd moet worden. De formule kan "achterhaald" of verouderd lijken voor zover het doel van toekomstige oorlogen controle is in plaats van doden. De vijand is niet altijd degene die men ophemelt.

Om grotere veiligheid te waarborgen, moeten eerst geloofwaardige bedreigingen worden geïdentificeerd en prioriteiten worden gesteld. Ja, om een SNCF-slogan te parafraseren: het ene gevaar kan het andere verbergen. In een wereld die alle rationaliteit heeft verloren, waarin de meeste staten meer uitgeven aan nationale veiligheid dan aan het onderwijs van hun kinderen, zijn indicatoren niet effectief. Helaas is het politiek niet rendabel om te beweren dat analfabetisme en/of dyscalculie een grotere bedreiging vormen voor de mensheid dan terrorisme. Daarom overdrijven sommigen en verzwijgen zij dat de slachtoffers van terrorisme zes keer minder talrijk zijn dan het aantal doden bij overwegen in Frankrijk (cijfers 2020).

De vervorming tussen perceptie en realiteit is een middel om de instrumentalisering van bedreigingen op te sporen. De door Donald Trump geleide mediacampagne, die insinueerde dat het coronavirus een vooropgezette tactiek van Peking was, heeft bijvoorbeeld niet kunnen voorkomen dat honderdduizenden Amerikaanse burgers stierven. In ieder geval komen bij de "valse" bedreigingen valse alarmen en dus ongepaste reacties. Dit fenomeen is niet voorbehouden aan één land, zelfs niet het meest imperiale. Dus wat te doen?

Op eigen risico en gevaar

Zich van angst bevrijden betekent de zondebok neutraliseren en de vijand of plaatsvervangende vijanden ont-demoniseren. Het is echter niet uitgesloten te geloven dat onze leiders, in Brussel of elders, hun redenen hebben om met het spookbeeld van "vijanden" te zwaaien. Of het nu is om de kosten te rechtvaardigen die de militarisering van de buitenatmosferische ruimte, de "kosmos", zoals de Russen zeggen, met zich mee zal brengen; of om metalen (ertsen) in de diepzee te valoriseren in naam van de "7 ambities voor innovatie" vermeld in het rapport « Innovatie 2030 » onder voorzitterschap van Anne Lauvergeon sinds april 2013.

Nog beter: zich vrijpleiten van het niet hebben voorzien van de dramatische gevolgen van de stuiptrekkingen van een Imperium in het nauw. Tot slot, zoals historicus Emmanuel Todd uiteenzet, is de dramatisering van geopolitieke vraagstukken een manier om de concrete uitdagingen waar het land voor staat te vergeten en te doen vergeten: « De stijging van de kindersterfte, ongeëvenaard in andere landen, getuigt van de omvang van deze uitdagingen en de neergang van Frankrijk... » Desalniettemin: het monopoliseren van exorbitante bedragen om Frankrijk te militariseren in naam van onze vitale belangen (bedankt voor het toekomstige vliegdekschip!) lijkt erop te wijzen dat de oorlog die wordt beraamd niet echt ieders zaak is. Ook al is de verbijsterde burger via belastingen betrokken. Sommigen zullen elke verhoging van de militaire begroting als fraude beschouwen, een foefje dat op verduistering neerkomt. Ze hebben niet per se ongelijk: recente peilingen belichten de kloof tussen de prioriteiten van regeringen en de percepties van de betrokken volkeren. Een meerderheid van Europeanen wil geen deel uitmaken van een confrontatie tussen de VS en Rusland of China. Slechts 22% zou voorstander zijn van Amerikaanse deelname aan een oorlog tegen China, 23% aan een oorlog tegen Rusland.

Maar de vox populi is wispelturig: degenen die pleiten voor een plafond voor koolstofemissies zijn merkwaardig genoeg dezelfde die elke beperking van militaire uitgaven categorisch weigeren. In naam van de vermeende weldaden van een „oorlogsecologie” (sic). Terwijl het Groene Klimaatfonds dat door de VN op de Kopenhagen-top (COP 15) wordt bepleit, rekent op genereuze donateurs om een nogal lege kas te vullen, zijn er weinig stemmen die pleiten voor een heroriëntatie van militaire begrotingen naar klimaatadaptatie, ook al zou een dergelijke maatregel de versnelling van de lopende militarisering kunnen afremmen. Van de NGO's heeft alleen WWF-Frankrijk deze aanbeveling gedaan in een rapport uit 2017.

Andere stemmen zullen de manoeuvre zelf-sabotage noemen. Maar de bedoeling om miljoenen burgers een fundamentele ... menselijke veiligheid te ontnemen – grenst dat niet aan het nalaten hulp te verlenen aan volkeren in gevaar?

Sommige waarnemers zouden kunnen concluderen dat de bedreiging die geprivilegieerd wordt, niet de meest waarschijnlijke, noch de meest geduchte is, maar degene die hen die ons regeren in staat stelt hun macht te consolideren en eraan vast te klampen. "Wat het ook kost." Een voorbeeld? De gewone sterveling voelt zich niet direct geraakt door de poging van deze of gene knutselaar om massavernietigingswapens (kernwapens) te verwerven. Niet genoeg om een "existentiële bedreiging" te vormen. Trouwens, sinds de jaren 70 hebben ongeveer een dozijn staten (Zwitserland, Zweden, Brazilië, Argentinië, Zuid-Afrika, Oekraïne, Wit-Rusland, Kazachstan) afstand gedaan van de militaire kernoptie zonder daartoe met geweld te zijn gedwongen (in tegenstelling tot Irak of Libië). Maar de 'proliferator' blijft de favoriete vijand, niet alleen in Riyad of Abu Dhabi.

Laten we het betoog voortzetten. Onder het kopje "het is nooit te vroeg om conflicten en bedreigingen te voorkomen", volgens de overeengekomen woordenschat in „Europese Veiligheidsstrategie, Een veilig Europa in een betere wereld“ (Brussel, 2009), was het voldoende om onze schijnwerpers op Iran en zijn moellahs te richten. Het tonen van de sequenties van dit nucleaire avontuur houdt de Internationale van Paranoïden met Benjamin Netanyahu aan het hoofd in spanning. Al vier decennia! En zonder terug te gaan naar de stappen die door het bezoek van de Sjah in 1974 werden ondernomen. Al in april 1984 voorspelden de Duitse inlichtingendiensten dat Iran binnen twee jaar de bom zou kunnen krijgen ... dankzij hoogverrijkt uranium (HEU) uit Pakistan ... zoals het prestigieuze tijdschrift Jane's Defence Weekly destijds uiteenzette.

Deze psychose deed pacifisten zwijgen over Israëlisch avonturisme tijdens Operatie “Midnight Hammer“ (weer een hamerverhaal!) die op de nacht van 21 op 22 juni 202 verschillende Iraanse nucleaire sites aanviel. De operatie zette ook een zeker Frans links in het nauw ... dat zich nog steeds niet heeft verzoend met veiligheidskwesties en flirt met het nulpunt van geopolitiek. Het zou er goed aan doen zijn credo aan te vullen of te herzien door het beroemde satirische boek Report from Iron Mountain van John Kenneth Galbraith en Leonard C. Lewin, franse editie bij Calmann-Lévy in 1984) te herlezen. De auteurs die later toegaven dat het om een hoax ging, vatten het als volgt samen: „Het bestaan van een geloofde externe bedreiging is essentieel voor sociale cohesie evenals voor de aanvaarding van politiek gezag. (…) 'Bij afwezigheid van conflict moet een voldoende grote bedreiging worden gevonden om samenlevingen ertoe te brengen hun onderwerping aan hun regering te aanvaarden.“ Een waarschuwing voor wie het begrijpen kann...

„Menselijke veiligheid“, hoeveel poster campagnes?

De term "menselijke veiligheid" werd geconceptualiseerd of op zijn minst gepopulariseerd binnen de internationale gemeenschap via het UNDP Human Development Report van 1994. De auteurs hadden toen de ambitie om een jaar later, ter gelegenheid van de 50ste verjaardag van de VN, een agenda te presenteren. Maar wie zou de promotie ervan op zich nemen? De welgestelden zullen altijd gemakkelijker de behoefte voelen zich te bewapenen – en, zo nodig, dat bekend te maken. Daarentegen is het altijd moeilijker voor degenen die van veiligheid zijn uitgesloten om de geldigheid van hun eisen uiteen te zetten. In ons geval kwam de kunst van de "communicatie", overgebracht door de DICoD [Délégation à l'information et à la communication de la Défense] en de ECPAD [Établissement de communication et de production audiovisuelle de la Défense], niet ten goede aan deze veiligheid, en het "gemilitariseerde kapitalisme" (zoals juriste Monique Chemillier-Gendreau zou zeggen) paste zich eraan aan. Tot eer van deze voormalige Grote Stille erkennen we dat een optocht van brandweerlieden, klokkenluiders, sociaal werkers zonder fanfares of trompetten, SSA-instructeurs [Service de Santé des Armées] die hun beroep tonen zonder te kunnen marcheren ... moeilijk kan concurreren met de "sound and light"-show van parachutisten, missilespecialisten opgeleid door Rafale- of F-35-bommenwerperpiloten, of bijna geruisloze drones die de hemel kunnen verlichten. Een show die ook en vooral dictators behaagt, van Delhi tot Pyongyang via Moskou en binnenkort Washington.

Menselijke veiligheid, een Europese handtekening

Alleen bepaalde academische kringen hebben ervoor gezorgd dat menselijke veiligheid als discipline wordt erkend, maar eerder marginaal. In politieke partijen en bij vertegenwoordigers van het maatschappelijk middenveld (NGO) fungeert het woord "veiligheid" meer als een afschrikmiddel; in de ecologische beweging bijvoorbeeld, waar degenen die de voordelen van de sociale zekerheid minimaliseren zich concentreren, terwijl deze overeenkomt met één van de 7 dimensies van menselijke veiligheid.

NGO's, uitgesloten van VN-organen zoals de Ontwapeningsconferentie in Genève, voelen zich wees van een burgermaatschappijdiplomatie. Ze zullen hard moeten roeien om bruggen te slaan tussen de voorstanders van deze veiligheid en de andere veiligheid, die het handelsverkeer van erkende instellingen voedt. Reden? Het associëren van geopolitieke kwesties met de sociale crisis is politiek incorrect! Daarom staan kwesties van stedelijk geweld (bijvoorbeeld) niet op de agenda van de G7 of G20, noch van het jaarlijkse München Forum (Wehrkunde), het Davos van defensie, noch in zijn lightversie, het (macronistische) Parijse Vredesforum.

De geboorte van een doctrine

Ironisch genoeg waren het de voorstanders van menselijke veiligheid die, in een 35 pagina's tellend rapport (niet vertaald), de verdienste hadden de vinger op de zere plek te leggen. Zij wezen op 'de kloof tussen veiligheidsvermogens die voornamelijk op strijdkrachten zijn gebaseerd en de werkelijke veiligheidsbehoeften van elk individu'. Dit zogenaamde Barcelona-rapport getiteld «Een menselijke veiligheidsdoctrine voor Europa» verscheen in september 2004, tien jaar na dat van het UNDP. De auteurs concludeerden: «de meest geschikte rol voor Europa in de 21ste eeuw zou zijn om menselijke veiligheid te bevorderen». De aanstichter van dit initiatief is niemand minder dan Javier Solana, die lang streed voor het vertrek van Spanje uit de NAVO, de pamflet «50 redenen om nee te zeggen tegen de NAVO» publiceerde; en daarom door autoriteiten in Washington als "subversieve persoon" werd aangemerkt. Hoe vreemd het ook mag lijken, hij recycleerde zich om de post van secretaris-generaal van de NAVO (1995–1999) en vervolgens die van hoofd van de Europese diplomatie te bekleden...

De meerderheid van de Europarlementariërs schonk geen enkele aandacht aan dit document, behalve de vertegenwoordigers van de Confederaal Groep Europees Verenigd Links (GUE). Zij bestelden een rapport over de koolstofvoetafdruk van het leger getiteld "Onder de radar". In deze in februari 2021 gepubliceerde tekst kan men lezen: "Voorbij de greenwashing van het militair beleid, moeten we het defensiebeleid van de Europese Unie herdenken op het gebied van wapenbeheersing en ontwapening, waarbij menselijke veiligheid centraal staat."

Veiligheid is alleen menselijk als ze democratisch is

In tegenstelling tot wat vaak wordt gedacht, is het humaniseren van defensiebeleid een riskante gok. Om de eenvoudige reden dat de kansen om vrij van behoefte (freedom from want) en vrij van angst (freedom from fear) te leven niet voor iedereen gelijk zijn. Degenen die vrij van behoefte en angst leven, hebben de ongelukkige neiging te beweren dat hun geprivilegieerde status „normaal“ is. Zij zijn daarom niet geneigd de initiatieven van burgers te vergemakkelijken, juist diegenen die, in naam van menselijke veiligheid, de veiligheid willen democratiseren om de democratie beter te beveiligen.

Pierre Naville had goede redenen om in 1977 te schrijven: ”Wat het lot van de mensheid ook zij, geen enkel sociaal project kan zich ontplooien als het geen vooroordeelvrije studie van de functies van oorlog omvat”.